CHÓ ĐÁ - VỊ THẦN GÁC CỔNG

Chó đá Lăng Nội Dinh, xã Mai Trung (Hiệp Hòa). Ảnh: Nguyễn Hưởng/ Báo Bắc Ninh

Với người Việt xưa, cửa không chỉ là lối ra vào, mà còn là ranh giới giữa thế giới bên ngoài và không gian bình yên của một mái nhà. Bởi vậy, trước cổng làng, đình miếu hay những nếp nhà cổ, hình ảnh những chú chó đá lặng lẽ ngồi canh đã trở thành một nét quen thuộc trong đời sống dân gian qua nhiều thế hệ.

Tín ngưỡng bước ra từ đời sống

Khác với những linh vật thường mang dáng vẻ uy nghi, quyền lực như lân hay sư tử đá, chó đá bước ra từ chính đời sống bình dị của người Việt. Hình ảnh ấy bắt đầu từ chú chó giữ nhà quen thuộc nơi sân vườn, bờ tre, cổng làng, rồi dần trở thành một phần trong tín ngưỡng dân gian. Không mang vẻ xa cách của những biểu tượng nơi cung đình hay chốn linh thiêng, chó đá gần gũi với mái nhà, với làng quê và những mong ước giản dị của người dân về sự an lành, thuận hòa.

Dáng hình của người gác cửa

Được tạc từ những khối đá tự nhiên, mỗi chú chó đá lại mang một dáng vẻ riêng qua bàn tay người thợ dân gian. Có chú giữ nét gần với hình dáng chó thật, có chú được cách điệu bằng những đường nét mộc mạc của từng vùng đất. Nhiều tượng chó đá được tạo trong tư thế ngồi ngay ngắn, đầu ngẩng, mắt nhìn thẳng, hai chân trước vững chãi mang dáng vẻ điềm tĩnh của một người gác cửa âm thầm.

Đôi chó đá ở Từ chỉ Quận công Ngô Đạt Dụng, xã Hoàng Ninh (Việt Yên).  Ảnh: Đồng Ngọc Dưỡng/ Báo Bắc Ninh

Cụ Thạch

Chó đá canh trước phủ quận công Nguyễn Ngọc Trì (Hát Môn, Phúc Thọ, Hà Nội). Ảnh: Hoàng Phương/ Vnexpress

Trong đời sống dân gian, chó đá xuất hiện ở nhiều không gian khác nhau: trước cổng nhà, đình làng, hay đền miếu. Ở một số địa phương, chó đá còn được người dân kính gọi là “Cụ Thạch”, đặt ở nơi thờ tự để bày tỏ sự tôn kính. Khi ấy, chó đá không chỉ giữ vai trò canh cửa, mà còn được xem như một hình tượng bảo hộ, gắn với niềm tin về sự bình yên của gia đình, dòng họ và cộng đồng làng xã.

Một biểu tượng còn ở lại

Trải qua bao mùa mưa nắng, chó đá không chỉ là một hình ảnh quen thuộc trước cổng nhà, mà còn lưu giữ một nét đẹp trong tín ngưỡng dân gian Việt. Ngày nay, hình tượng ấy tiếp tục được lưu giữ qua những sáng tạo thủ công đương đại. Trên nền bạc, hình ảnh chó đá được tái hiện qua đôi tay người thợ, như một cách mang theo câu chuyện văn hóa xưa trong đời sống hôm nay, đồng thời gửi gắm những mong cầu về sự bình an, che chở và những điều tốt đẹp được gìn giữ trên hành trình của mỗi người.